Người Hà Nội có truyền thống thanh lịch nên tiếng Hà Nội cũng thanh tao, nhẹ nhàng, hào hoa, tế nhị. Ðó là tiếng nói của người đô thị, lại là Thủ đô đất nước, nơi tích tụ và kết tinh những tinh hoa của phương ngữ trăm miền để tạo thành.
Cho nên tiếng Hà Nội được coi là tiếng chuẩn mực của dân tộc Việt Nam. Ngay sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, ‘Tiếng nói Việt Nam’ ra đời trên sóng phát thanh, tiếng Hà Nội đã được coi là chính thức trong các chương trình chủ yếu trên đài.
Tiếng Hà Nội hay không chỉ ở hình thức giọng nói dịu dàng, ấm cúng, thanh thoát mà chủ yếu ở nội dung biết chọn lựa dùng từ nền nã, tinh tế, lịch thiệp, tránh những từ thô thiển, tục tĩu.
Ðang bế em, cô chị buột miệng: – Ô, thằng cún lại bậy (hoặc bĩnh) ra người chị rồi!
Gặp người quen chít khăn tang, câu hỏi sẽ là: Xin lỗi bác, bác để khăn đẹp ai đấy ạ? Và rồi: Cụ nhà ta về bao giờ mà tôi không biết, bác tha lỗi cho, cho tôi xin chia buồn với bác và gia đình.
Người Hà Nội kính già, yêu trẻ, biết tự trọng và trọng người. Gọi người hơn tuổi là anh, chị, bác, ông, bà, cụ; người ngang tuổi là anh chị, ông bà hoặc bạn; người ít tuổi là em, là cháu. Họ không xưng hô: mày, tao, tớ, nó, thằng ấy, con nọ, lão kia. Họ coi đó là những tiếng ‘chợ búa’.
Cái đẹp của tiếng Hà Nội còn ở chỗ hai cặp từ: ‘cảm ơn’ và ‘xin lỗi’ đã thành cửa miệng của mọi người. Hỏi thăm giờ, xin lửa hút thuốc, đi ngang trước mặt ai cũng nhẹ nhàng: – Xin lỗi ông, cho tôi hỏi mấy giờ rồi ạ? – Bạn có lửa, làm ơn cho tôi nhờ châm thuốc được không? – Xin lỗi chị cho tôi vào chỗ ghế bên trong… và sau khi được trả lời, được đáp ứng yêu cầu đều có thêm câu ‘cảm ơn’. Không khí giao lưu nhờ tiếng nói ấy mà thân mật, đậm đà, dễ chịu.
Mua hàng ở chợ, ở cửa hàng, trả tiền xong, nhận gói hàng từ tay người bán, cũng thêm một câu cảm ơn, đẹp biết bao.
Tôi nhớ cái thuở Hàng Ðào còn là phố tơ lụa, túm áo theo mẹ đi mua mấy thước lụa hàng vân Hà Ðông may áo dài. Các hiệu tơ lụa ngày ấy đều có mái hiên rộng đua ra, lại có diềm buông xuống che nắng, trong nhà đều dùng ánh điện, nên nhìn mầu sắc thường không thật. Người bán hàng điềm đạm, hết lòng chiều khách, thấy mẹ tôi chưa vừa ý, hết đưa tấm lụa này đến tấm lụa khác, kể cả phải trèo ghế cao lấy những tấm trên giá thượng, vẫn không một lời phàn nàn hoặc tỏ vẻ khó chịu. Vẫn không tìm được tấm lụa ‘mình khô hoa ướt’ như mong ước, mẹ tôi chào để đi hàng khác, bà chủ vẫn đon đả: – Bà chị nhớ hàng em, nếu không có thứ nào hơn, xin trở lại mua giùm em! Không một lời dằn dỗi, lấy cớ sớm mai buộc khách hàng, nói lời thô lỗ chê người nhà quê không biết của, hoặc đốt vía ngay sau lưng khách bằng những lời độc địa.
Ở nơi đông người, họ nói với nhau đủ nghe, không ‘đao to búa lớn’, không gọi nhau ầm ĩ, không nói cười ngả ngốn. Họ cũng không sính dùng từ nước ngoài. Nhiều người Hà Nội đi tới các vùng miền hoặc ra nước ngoài sinh sống nhiều năm vẫn giữ nguyên tiếng Hà Nội không pha tạp. Ðó chính là nhờ chất Hà Nội đã thấm vào máu thịt, cho nên dù ở môi trường nào vẫn giữ được nguyên vẹn tiếng Hà Nội.
Thủ đô là nơi thu hút người trăm miền đến cư ngụ, người các địa phương nhiều hơn người Hà Nội gấp nhiều lần, nên có người lo lắng tiếng Hà Nội sẽ mai một. Sự pha tạp còn ở chỗ trong 30 năm chiến tranh, xáo trộn dân cư do đi kháng chiến, tản cư, sơ tán, di cư, tập kết… có phần nào làm loãng tiếng Hà Nội, ngay cả những từ thông thường.
Tuy nhiên, gia đình vẫn là cái gốc để bảo tồn tiếng Hà Nội. Mỗi gia đình đã ở Hà Nội từ ba thế kỷ trở lên, tiếp thu sự thanh lịch trong nếp sống và tiếng Hà Nội, sẽ là một ốc đảo bảo vệ tiếng Hà Nội và truyền lại cho các thế hệ sau.
Cái đẹp nhất định sẽ được gìn giữ và phát huy. Những tiếng nói thô, lai tạp, nhố nhăng sẽ chỉ tồn tại một thời rồi nhất định bị loại trừ ra khỏi đất đô thành có truyền thống nghìn năm văn hiến này.
GIANG QUÂN
Theo baomoi.com