Đã 150 năm kể từ khi Leo Tolstoy đặt bút viết nên thiên anh hùng ca Chiến tranh và Hòa bình (War and Peace). Trong khi hầu hết mọi người đều nghĩ về ông như một tác gia vĩ đại nhất của thế kỷ XIX, ít ai biết rằng, Tolstoy cũng là một nhà tư tưởng xã hội và chính trị xuất sắc.
Trong suốt cả đời mình, ông đã dần dần từ bỏ những đặc ân quý tộc và tiếp nhận một thế giới quan độc đáo, khiến cho các đồng nghiệp cùng trang lứa phải bất ngờ, sửng sốt. Truy tìm những thay đổi cá nhân ấy của nhà văn đồng nghĩa với việc có được những bài học cho chúng ta tiếp cận nghệ thuật sống trong ngày hôm nay. Tôi đã làm việc này và nhận ra một kết quả đáng ngạc nhiên.
Tolstoy được sinh ra trong giới quý tộc Nga. Gia đình ông có bất động sản và sở hữu cả hàng trăm nông nô. Thời trai trẻ của Tolstoy khá phóng túng và ông đã phung phí cả gia tài, giống như ông đã thừa nhận trong tác phẩm Tự thú (A Confession): “Tôi đã giết người và thách thức những người khác đấu tay tôi với tôi để giết họ. Tôi bài bạc, lạm dụng sức lao động của nông dân, kết án trừng phạt họ, sống vô nguyên tắc và lừa dối mọi người. Nói dối, cướp đoạt, ngoại tình, say rượu, bạo lực, giết người – không có tội nào mà tôi không phạm. Dù vậy, người ta vẫn ca ngợi các hành vi của tôi và coi tôi như một người đàn ông đạo đức. Tôi đã sống như thế mười năm.”
Vậy thì, làm thế nào người đàn ông với lối sống tội lỗi và đồi trụy này thay đổi? Và, hành trình của ông ấy có thể giúp gì cho chúng ta chiêm niệm triết lý sống của mình?
Bài học thứ nhất: Mở rộng tâm hồn
Một trong những lĩnh vực mà Tolstoy vô cùng xuất sắc là khả năng và sự sẵn sàng thay đổi tâm trí khi có những trải nghiệm mới. Đó là một kỹ năng mà ông đã bắt đầu nuôi dưỡng từ trong những năm 1850, khi mà ông còn là một sĩ quan quân đội. Tolstoy đã chiến đấu trong cuộc bao vây đẫm máu tại Sebastopol trong Chiến tranh Krym, cuộc chiến giữa hai lực lượng quân sự châu Âu, một bên là phe đồng minh gồm Đế quốc Pháp, Đế quốc Anh, Đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ, Sardegna và một bên là Đế quốc Nga. Kinh nghiệm khủng khiếp từ cuộc chiến đã biến Tolstoy từ một người lính thành một con người mong mỏi hòa bình.
Sự kiện quyết định cho những thay đổi của Tolstoy diễn ra vào năm 1857, khi mà ông tận mắt chứng kiến một máy chém đang hành quyết ở ở Paris. Tolstoy đã không bao giờ quên được những hình ảnh tàn nhẫn ấy. Nó khiến cho ông nghi ngờ về nhà nước và pháp luật và nhận ra rằng, nhà nước và pháp luật chỉ bảo vệ và phục vụ cho lợi ích của những người giàu có, quyền lực. Sau đó, Tolstoy đã viết cho một người bạn rằng, “Sự thật, nhà nước chỉ là một công cụ để kẻ mạnh lợi dụng, tham nhũng người dân… Từ nay trở đi, tôi sẽ không bao giờ phục vụ bất cứ một chính phủ nào dù là ở đâu đi chăng nữa.” Bắt đầu kể từ đó, Tolstoy trở thành một người vô chính phủ. Cuối cùng, tài năng văn chương đã cứu ông ra khỏi cuộc sống trong tù. Tolstoy trở thành người đầu tiên khuyến khích, cổ vũ chúng ta đặt ra nghi vấn đối với niềm tin cổ hủ và những giáo điều.
Bài học thứ hai: Học cách đồng cảm
Tolstoy là một trong những nhà thám hiểm có tấm lòng đồng cảm bao la của thế kỷ XIX. Ông thể hiện một mong muốn khác thường, sẵn sàng bước chân ra khỏi cuộc sống nhung lụa để tìm kiếm chân lý. Tolstoy chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ sau công cuộc giải phóng nông nô vào năm 1861 và trở thành một con người lao động như tất cả các nông dân khác. Ông cùng người dân làm việc, cày ruộng và sửa chữa nhà ở giúp họ. Đối với một nông dân, hành động này không có gì đặc biệt, đáng kể. Tuy nhiên, Tolstoy vốn dĩ là một quý tộc. Ông tỏ ra rất yêu thích nông dân và bắt đầu tránh xa tầng lớp quý tộc và văn chương ở các thành phố. Tolstoy cũng tự mình mở một trường thực nghiệm cho các trẻ em nông thôn dựa trên ý tưởng chủ nghĩa tự do và bình đẳng của Rousseau và Proudhon. Ông thậm chí còn tự mình giảng dạy cho các em nhỏ. Không giống như nhiều quý tộc cùng thời, Tolstoy đã tuyên bố đoàn kết với tầng lớp lao động nông thôn và tin rằng, không ai có thể hiểu được thực tế cuộc sống người dân trừ phi thật sự sống cùng với họ.
Bài học thứ ba: Tạo nên sự khác biệt
So với văn học quý tộc cùng thời đại, Tolstoy là nhà văn đã nỗ lực không ngừng để giảm bớt sự đau khổ của người khác. Ông nhiệt tình làm việc trong công tác cứu trợ nạn đói. Sau vụ mất mùa năm 1873, Tolstoy đã quyết định tạm ngừng viết tác phẩm Anna Karenina (Anna Karenina) trong một năm để sắp xếp cứu trợ cho nạn đói. Ông thậm chí ước gì có thể xẻ đôi bản thân để có thể làm việc được nhiều hơn nữa. Bạn bè và gia đình đều nghĩ rằng, ông là một kẻ điên rồ và cho dù Tolstoy có là một tiểu thuyết gia tài năng đi chăng nữa thì ông cũng chỉ là kẻ bên lề thế giới.
Tuy nhiên, bất chấp những chỉ trích, Tolstoy vẫn kiên quyết thực hiện những gì ông muốn làm. Sau đó, Tolstoy còn thêm một lần nữa cùng với các thành viên trong gia đình của ông dành tới tận hai năm trời để quyên góp từ khắp nơi và làm việc trong nhà bếp để cứu trợ cho nạn đói năm 1891. Bạn có thể tưởng tượng được rằng, một tác giả bán chạy nhất hiện nay sẽ đặt cuốn sách mới nhất của họ sang một bên để làm công tác cứu trợ nhân đạo trong suốt hai năm không?
Bài học thứ tư: Đỉnh cao của nghệ thuật là sống đơn giản
Một trong những quà tặng vĩ đại nhất đến từ Tolstoy đồng thời cũng là trăn trở trong suốt cuộc đời nhà văn chính là “ý nghĩa của cuộc sống”. Tolstoy không bao giờ ngừng hỏi bản thân về việc tại sao và nên sống như thế nào? Vào cuối những năm 1870, vì không thể tìm ra được câu trả lời, Tolstoy đã rất suy sụp và thậm chí còn muốn tự tử. Sau khi chìm đắm vào triết học của triết gia Schopenhauer người Đức, các kinh điển Phật giáo và Kinh thánh, ông đã bác bỏ Kito giáo và hướng về đời sống khổ hạnh, từ bỏ rượu, thuốc lá, đồng thời trở thành người ăn chay. Tolstoy cũng lấy cảm hứng tự túc tự giác mà lập một trang trại mang tên Trang trại Tolstoy vào năm 1910.
Bài học thứ năm: Cẩn trọng với những mâu thuẫn
Khi đã quyết định thay đổi, cuộc sống đối với Tolstoy không hề đơn giản, tuy nhiên, ông đã không đấu tranh và mâu thuẫn với nó. Tolstoy theo chủ nghĩa tình thương, nhân đạo nhưng vợ của ông thì không, bà không bao giờ có thể hoàn toàn từ bỏ tài sản, lối sống đặc quyền và do đó, họ đã sống đến già trong một ngôi nhà lớn có đầy tôi tớ. Khi Tolstoy đề nghị đem tài sản chia cho nông dân, vợ cà các con của ông đã rất giận dữ và cuối cùng ông phải chùn bước. Đến đầu những năm 1890, Tolstoy vẫn muốn thực hiện những dự định của mình. Ông chống lại mong muốn của gia đình và từ bỏ quyền tác giả đối với phần lớn các tác phẩn văn học của ông. Điều này tương đương với việc hy sinh cả một gia tài. Trong những năm cuối đời của Tolstoy, khi các nhà văn, nhà báo đến thăm, họ đã rất ngạc nhiên khi thấy tác giả nổi tiếng nhất đang bổ củi cùng với người làm. Mặc dù Tolstoy chưa thực hiện được việc thay đổi một cách hoàn chỉnh, ông vẫn đáng được chúng ta ngưỡng mộ, tôn kính.
Bài học thứ sáu: Mở rộng các mối quan hệ xã hội
Đây chính là bài học quan trọng nhất. Tolstoy đã dùng cả đời ông để tìm hiểu và nhận ra rằng, cách thức tốt nhất để thách thức với các giả thuyết, định kiến, phát triển cái nhìn mới về thế giới là đặt bản thân vào giữa những con người có quan điểm và lối sống khác với chúng ta. Đó là lý do tại sao ông không giao lưu ở Moscow mà dành nhiều thời gian với những người lao động trên khắp đất nước. Trong tác phẩm Phục sinh (Resurrection), Tolstoy đã chỉ ra rằng, hầu hết mọi người, dù là doanh nhân giàu có, chính trị gia quyền lực hay chỉ là một kẻ trộm đều cân nhắc niềm tin và cách sống của riêng họ, tất cả đều đáng ngưỡng mộ. Theo ông, những con người có cùng quan điểm sống tập hợp với nhau lại trong một vòng tròn và họ chia sẻ với nhau cuộc sống, vị trí của mình trong đó.
Chúng ta chia rẽ các nhóm người, phản đối hôn nhân đồng tính hoặc đánh bom ở các nước Trung Đông và nghĩ rằng, đó là chuyện bình thường. Sự thật, đây chỉ là cách nhìn nhận cố chấp, bất công, không đúng, bởi vì, chúng ta chỉ đứng trong vòng tròn của mình rồi liên tục củng cố thế giới quan của chúng ta mà quên đi những vòng tròn khác với những quan điểm khác. Nếu chúng ta muốn đặt ra câu hỏi về niềm tin và lý tưởng, chúng ta cần phải theo gương của Tolstoy, giành thời gian cho những người ở ngoài vòng tròn của chúng ta và tương phản với chúng ta. Nhiệm vụ của chúng ta là phải thực hiện một chuyến đi ngoài vành đai của vòng tròn.
ROMAN KRZNARIC (Úc)
THÁI THIÊN theo Powells.co
Nguồn vannghetre.com